De Tussenruimte is een sociaal lab, een podium voor onafhankelijk debat en dialoog in Den Haag.

naar de tussenruimte

Gijs van Oenen waarschuwde voor de ‘overspannen democratie’, waarin we onszelf gek maken door steeds maar om meer democratie te roepen. Wat minder democratie zou de samenleving ontspannener maken. Maar de burgerinitiatiefnemers en ambtenaren in de Tussenruimte bij EMMA moesten er niet veel van weten. ‘Burgers worden een concurrerende bestuurslaag.’

--- Download hier de opname van deze bijeenkomst --- 

Hij ontving een brief, vertelt hij. Met een voorstel van de gemeente voor herprofilering van de straat. Of hij daar als bewoner op wilde reageren. Politicoloog en filosoof Gijs van Oenen: ‘Ik heb het voorstel uitvoerig bestudeerd. Het was prachtig, vond ik. De straat zou er flink op vooruitgaan, schreef ik terug.’ Een paar maanden later een nieuwe brief van de gemeente. Met daarin keurig alle input van de bewoners opgesomd. ‘Wat bleek? Drie pagina’s vol geklaag over de plaatsing van de vuilcontainers en de kleur van de straatstenen. Oh ja, en dan was er nog een iemand geweest – een gek, waarschijnlijk – die had gezegd dat hij het mooi vond.

Je zag het aan alles: deze overheid wist niet hoe ze om moest gaan met een compliment. Voor mij illustreerde het dit: de overheid verwacht dat ze het toch nooit goed doet. De burger verwacht dat de overheid altijd tekortschiet. Dat heeft iets tragisch. We realiseren ons niet in wat voor een succesvol geëmancipeerde, democratische wereld we leven. We zouden vrolijk en tevreden mogen zijn. Maar we zijn boos en verongelijkt. We stellen steeds hogere eisen, en roepen daarmee telkens de volgende teleurstelling over ons af. En dan roepen we maar weer dat het ‘democratischer’ moet.’

Onze democratie is een ideologie volgens welke we in ons dagelijkse bestaan proberen te leven. Zo bewust en verantwoordelijk mogelijk.

Doe ik wel genoeg?

Slechts weinig mensen realiseren zich hun last, vindt Van Oenen. Waarbij hij aantekent dat de ‘overspannen democratie’ over meer gaat dan alleen de relatie tussen overheid en burger. Onze democratie is een ideologie volgens welke we in ons dagelijkse bestaan proberen te leven. Zo bewust en verantwoordelijk mogelijk. Zijn de belangen van de boeren in Guatamala wel voldoende gewaarborgd in de koffie die ik drink? Moet ik maar stoppen met vliegen, want het milieu? Doe ik wel genoeg als vrijwilliger in het buurtproject? Die keuzestress begint ons op te breken, denkt de filosoof, verwijzend naar het stijgende aantal burn-outs in onze samenleving. ‘Altijd sluimert het gevoel: ik doe niet genoeg.’

Onvoldoende

Een overheid die duidelijk haar verantwoordelijkheid neemt, en staat voor haar beleid – Van Oenen zou er enthousiast over zijn. ‘Was er maar iets meer een kloof tussen burger en overheid.’ De zaal mort. Een afgevaardigde van bewonersvereniging Rondom het Plein in Den Haag neemt het woord: ‘We worden door de gemeente uitgenodigd en mogen dan aanschuiven als ‘stakeholders’ en zeggen wat we ervan vinden. Maar dat is volstrekt onvoldoende. Wij willen vanaf het begin betrokken zijn bij de inrichting van onze ruimte. Sterker nog, wij weten zelf heel goed hoe het hier moet worden vergroend. Maar echte samenwerking op dat gebied, daar zijn ze in Den Haag nog niet aan toe.’

Man presenteert betoog

Omzeilen

In Arnhem wel, vertelt Marijn Willemen, Stedelijk Manager Wijken bij de gemeente aldaar. In die hoedanigheid is ze de vooruitgeschoven post van acht teams Leefomgeving, die de opdracht hebben om te doen wat er volgens de inwoners op wijkniveau moet gebeuren. ‘Wat betreft groenonderhoud, speeltuinen, veiligheid, welzijn, participatie, sport en cultuur, zijn de mensen in de wijk zijn leidend geworden. En dus niet langer de ambtenaar met zijn verordeningen, kaderstellingen, normeringen en inspraakprocedures. Dat omzeilen we allemaal.’

Er is ook serieus geld mee gemoeid: 100 van de 800 miljoen euro aan budget voor de leefomgeving is overgeheveld naar de wijkteams, om zo een vorm van directere democratie tot stand te brengen. Willemen: ‘De gemeente krijgt steeds meer een gezicht en er is meer vrije ruimte voor beleid. Dat zorgt voor veel nieuwe energie bij overheid en burgers. Het is een experiment, maar tot nu toe zijn we er enthousiast over.’

Aanzien

Een ander verhaal is dat van Esther Grondijs in het Noord-Hollandse Abcoude. Als gemeenteraadslid zag ze hoe de initiatiefnemers voor een nieuwe sportfaciliteit door de gemeente aan het lijntje werden gehouden. ‘Dan moesten ze weer een haalbaarheidsonderzoek doen, dan weer een business case schrijven. Het technocratische beslismodel verzette zich tegen het initiatief van de burgers. Ik kon dat niet aanzien. Toen ben ik uit de raad gestapt en heb me bij de stichting aangesloten. Ik ben nu projectleider van ‘het Sporthuis’ en de bouw start in 2019.’

100 van de 800 miljoen euro aan budget voor de leefomgeving is overgeheveld naar de wijkteams, om zo een vorm van directere democratie tot stand te brengen. 

Mooie en wrang

Ja, zegt Grondijs op een vraag van Van Oenen, ze is als burger het spel mee gaan spelen met de ambtenaren, om zo het Sporthuis voor elkaar te krijgen. Dat levert resultaat op, maar ook een dubbel gevoel. ‘De gemeente beleidt dat ze burgerinitiatieven graag faciliteert. Maar in de praktijk vraag je je geregeld af wie nou precies wie faciliteert. Zo proactief als in Arnhem zijn ze in ieder geval niet.’  Van Oenen zegt: ‘Je ziet dat burgers steeds meer volwassen medebestuurders worden, zelfs een concurrerende bestuurslaag. Maar zo krijgen ze wel te maken met problemen die helemaal niet voor burgers bestemd zijn. Dat ondersteunt mijn stelling.’

Toch lijkt het elan voor nieuwe vormen van democratie het vanavond te winnen van de scepsis daarover. Van Oenen ziet dat ook. Hij zegt: ‘We leven in een tussenperiode, waarin we op zoek zijn naar nieuwe vormen van gezag. Aan de ene kant is dat mooi. Maar het heeft ook iets wrangs.’

De moderator geeft een man uit het publiek de microfoon

6 take aways van de eerste aflevering van de debatserie ‘Wie is wij’:

  • Het gevoel dat we in een overspannen democratie leven, zoals Gijs van Oenen stelt, is herkenbaar.
  • Maar er is ook authentiek enthousiasme voor nieuwe vormen van democratie en burgerinitiatief – de wijkbudgetten in Arnhem, en het Sporthuis in Abcoude, laten dat zien.   
  • Burgers organiseren zich steeds beter, waardoor burgers vaker op gelijk niveau met de overheid opereren. 
  • We leven in een overgangsfase, waarin we op zoek zijn naar nieuwe vormen van gezag.
  • Daardoor is niet altijd duidelijk wie ‘wij’ is.
  • Mogelijk staan we  - nog enigszins gestresst – aan het begin van de nieuwe bloeitijd van burgeremancipatie en democratisering van de samenleving.   

 

+++

 

De volgende aflevering van de debatserie 'Wie is wij? De paradoxale samenleving' is op 28 november om 15:00u. Is er nog ruimte voor nieuwe gezamenlijkheid?

Of is de samenleving aan het tribaliseren, zoals ook minister Sigrid Kaag suggereerde. Hierover gaan we in gesprek met socioloog Godfried Engbersen, andere experts en ervaringsdeskundigen.

Geschreven door

Eduard van Holst Pellekaan

journalist – bladenmaker & websitebedenker

Inspiratie over Bestuur en Governance?

Ontvang een paar keer per jaar een inzicht, publicatie, of tip voor een bijeenkomst.