Hoe ver valt de appel van de boom?
Rechercheurs die zich bezighouden met zware en georganiseerde criminaliteit wijzen er regelmatig op dat bepaalde families al decennialang bij hen bekend zijn. In sommige families komen criminaliteit, schulden, verslaving, geweld en problemen met instanties generatie op generatie terug. Hoe ontstaat zo'n patroon? En waarom blijkt het zo moeilijk om eruit te stappen?
Onderzoek naar criminele families laat zien dat criminaliteit niet alleen een kwestie is van individuele keuzes. Familieverbanden, sociale omgeving, opvoeding en maatschappelijke omstandigheden spelen een belangrijke rol in de manier waarop gedrag wordt doorgegeven.
Wat zijn criminele families?
Met criminele families bedoelen we niet simpelweg gezinnen waarin iemand ooit een strafbaar feit heeft gepleegd. Het gaat om families waarin crimineel gedrag, criminele contacten en soms ook criminele verdienmodellen gedurende langere tijd onderdeel zijn geworden van het dagelijks leven.
Binnen dergelijke families spelen familiebanden vaak een belangrijke rol in het opbouwen en onderhouden van vertrouwensrelaties. Juist dat vertrouwen vormt een belangrijke basis voor georganiseerde criminaliteit. Familieleden, partners en vrienden kennen elkaar vaak al jarenlang en zijn sterk afhankelijk van elkaar.
Tegelijkertijd zijn criminele families geen uniforme groep. Iedere familie kent een eigen geschiedenis, dynamiek en positie binnen de samenleving.
Hoe werkt intergenerationele overdracht?
Uit onderzoek blijkt dat de kans groter is dat kinderen zelf in aanraking komen met criminaliteit wanneer ouders, broers, zussen of andere familieleden al crimineel actief zijn. Dat betekent niet dat criminaliteit automatisch wordt doorgegeven, maar wel dat de omstandigheden waarin kinderen opgroeien van invloed zijn op hun kansen en keuzes.
Daarbij gaat het niet alleen om criminaliteit zelf. Ook problemen zoals armoede, schulden, verslaving, psychische klachten, trauma's en laag vertrouwen in instituties kunnen zich opstapelen en van generatie op generatie worden overgedragen.
In sommige families ontstaat daardoor een omgeving waarin criminaliteit wordt gezien als een normale manier om geld te verdienen of conflicten op te lossen. Kinderen leren deze normen en gedragingen al vroeg kennen en nemen die soms over.
De rol van subcultuur en familiebanden
Veel criminele families leven niet volledig buiten de samenleving, maar bewegen zich wel binnen een relatief gesloten sociale omgeving. Familieleden, vrienden en partners maken vaak deel uit van hetzelfde netwerk.
Binnen zo'n subcultuur ontstaan eigen normen, verwachtingen en loyaliteiten. De familie biedt bescherming, inkomen, status en sociale zekerheid. Tegelijkertijd kan diezelfde familie het moeilijk maken om een andere weg in te slaan.
Voor jongeren betekent dit dat zij niet alleen afstand moeten nemen van criminaliteit, maar soms ook van de mensen op wie zij hun hele leven hebben vertrouwd.
Waarom uitstappen zo moeilijk is
Het idee dat iemand simpelweg kan besluiten om met criminaliteit te stoppen, doet vaak geen recht aan de werkelijkheid. Veel mensen die opgroeien in criminele families ervaren weinig aantrekkelijke alternatieven.
Wantrouwen richting overheid en hulpverlening speelt daarbij een belangrijke rol. Sommige families hebben generaties lang negatieve ervaringen opgedaan met instanties. Daardoor wordt hulp zoeken niet vanzelfsprekend.
Ook stigmatisering kan een obstakel vormen. Wie eenmaal bekendstaat als lid van een criminele familie of een strafblad heeft opgebouwd, merkt dat toegang tot werk, opleiding en sociale netwerken niet altijd vanzelfsprekend is.
Meer dan een veiligheidsvraagstuk
De problematiek van criminele families wordt vaak benaderd als een veiligheidsvraagstuk. Dat is begrijpelijk, gezien de schade die georganiseerde criminaliteit veroorzaakt. Tegelijkertijd laat onderzoek zien dat een uitsluitend repressieve aanpak onvoldoende is om hardnekkige patronen te doorbreken.
Wie wil begrijpen waarom criminaliteit zich binnen sommige families blijft herhalen, moet ook kijken naar opvoeding, onderwijs, gezondheid, schulden, sociale uitsluiting en kansenongelijkheid.
Een kwestie van lange adem
Er bestaan geen eenvoudige oplossingen voor de problematiek van criminele families. Patronen die in tientallen jaren zijn ontstaan, verdwijnen niet binnen enkele maanden of jaren.
Dat vraagt om een aanpak waarin veiligheid, zorg, onderwijs en ondersteuning samenkomen. Maar vooral vraagt het om geduld. Het doorbreken van intergenerationele overdracht is geen project met een snelle einddatum, maar een langdurig proces waarin kleine veranderingen uiteindelijk het verschil kunnen maken.
Meer weten?
Hans Moors schreef samen met Toine Spapens Criminele families in Noord-Brabant: Een verkenning van generatie-effecten in de georganiseerde misdaad. Dit boek kun je hier downloaden. Daarnaast werkte hij aan Interveniëren in criminele families, een boek over wat Nederlandse gemeenten doen om criminele families aan te pakken en de intergenerationele overdracht van criminaliteit te doorbreken. Dit boek kun je hier downloaden.
